تعریف لغوی امامت3
تعریف اصطلاحی امامت3
تعاریف امامت از دیدگاه اهل سنت:3

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

تعاریف امامت از دیدگاه شیعه3
مفهوم ولایت3
زندگینامه مؤلف تفسیر کشاف3
سبک تفسیری زمخشری3
مکتب تفسیری معتزله3
ویژگیهای تفسیر اعتزالی3
فصل دوم آیات امامت عامّه22
پیش در آمد23
گفتار اول: آیه صالح المؤمنین، تحریم/424
الف- نقد و بررسی دیدگاه زمخشری و سایر دیدگاه مفسرین اهل سنت3
نظر زمخشری3
نظر آلوسی در تفسیر روح المعانی3
نظر ابن کثیر در تفسیر القرآن العظیم3
نظر سیوطی در تفسیر الدرّ المنثور3
ب) تبیین آیه از دیدگاه مفسرین شیعه3
نظر علامه بحرانی در البرهان3
نظر علامه حویزی در تفسیر نورالثقلین3
نظر علامه طباطبایی در تفسیر المیزان3
جمع‌بندی32
گفتار دوم: آیه صادقین (توبه/119)33
الف) نقد و بررسی دیدگاه زمخشری و سایر دیدگاه مفسرین اهل سنّت3
نظر زمخشری3
نظر سیوطی در الدرّ المنثور3
نظر قرطبی در تفسیر القرطبی3
نظر فخر رازی در تفسیر الکبیر3
ب) تبیین آیه صادقین از دیدگاه مفسرین شیعه3
نظر علامه بحرانی در البرهان3
نظر علامه حویزی در النورالثقلین3
نظر علامه طباطبائی( در المیزان3
جمع بندی41
گفتار سوم: آیه مباهله، آل عمران/6144
نظر زمخشری3
الف) نقد و بررسی دیدگاه زمخشری و سایر نظرات مفسرین اهل سنت3
نظر فخر رازی در تفسیر کبیر3
نکاتی در نقد نظر فخر رازی3
نظر شیخ آلوسی در روح المعانی3
نظر سیوطی در الدرّ المنثور3
ب) تبیین آیه از دیدگاه مفسرین شیعه50
نظر علامه بحرانی در تفسیر البرهان3
نظر علامه حویزی در تفسیر نورالثقلین3
نظر علامه طباطبایی در المیزان3
جمع بندی55
گفتار چهارم: آیه تطهیر احزاب/3358
الف) نقد و بررسی دیدگاه زمخشری و سایر دیدگاه مفسرین اهل سنت3
نظر زمخشری:3
نظر نیشابوری در غرائب القرآن و رغائب الفرقان3
نظر ابن کثیر در تفسیر القرآن العظیم3
نظر آلوسی در روح المعانی3
نقد سخن آلوسی3
ب) تبیین آیه از دیدگاه مفسرین شیعه3
نظر علامه حویزی در نورالثقلین3
نظر علامه بحرانی در البرهان3
نظر علامه طباطبایی در المیزان3
اهل بیت چه کسانی هستند؟3
نقد اقوال مفسرین اهل سنت3
شأن نزول آیه از دیدگاه علامه طباطبایی3
پاسخ به یک شبهه مهم در مورد شأن نزول آیه3
واژه شناسی “رجس” و حمل آیه بر عصمت اهل بیت3
جمع بندی73
فصل سوم آیات امامت خاصّه75
پیش در آمد76
گفتار اول: آیه تبلیغ: مائده/6776
الف) نقد و بررسی دیدگاه زمخشری با بررسی نگرش مفسرین اهل سنت3
نظر زمخشری:3
نظر آلوسی در تفسیر روح المعانی3
نظر رشید رضا در تفسیر المنار3
نقد و بررسی نظرات زمخشری، آلوسی و رشیدرضا3
نظر سیوطی در الدرّ المنثور3
ب) تبیین آیه تبلیغ از دیدگاه مفسرین شیعه3
نظر فیض کاشانی در تفسیرالصافی3
نظر شیخ طوسی در تفسیر التبیان3
نظر علامه طباطبائی در المیزان3
پاسخ به اشکالات اهل سنت در مورد شأن نزول آیه3
تعریف قاعده سیاق و نقش آن3
اعتبار مشروط قاعده سیاق3
ماجرا غدیر در دیگر کتب اهل سنت3
جمع بندی102
گفتار دوم: آیه ولایت آیه 55 سوره مبارکه مائده103
نظر زمخشری3
سبب نزول آیه ولایت3
معنایابی واژگان آیه ولایت3
معنایابی لفظ “ولی” از دیدگاه اهل لغت3
معنایابی رکوع و نقش جمله “و هم راکعون”3
الف) نقد و بررسی نظر زمخشری و سایر مفسرین اهل سنت3
نظر مراغی در تفسیر المراغی3
نظر علامه واحدی در تفسیر البسیط3
نظر آلوسی در روح المعانی3
ب) تبیین آیه ولایت از دیدگاه مفسرین شیعه3
نظر علامه طبرسی در مجمع البیان3
نظر فیض کاشانی در تفسیر الصافی3
نظر علامه طباطبائی در تفسیر المیزان3
جمع بندی124
گفتار سوم: آیه اطاعت، نساء/59126
نظر زمخشری:3
نکات تفسیری آیه اطاعت3
اول: شأن نزول آیه اطاعت3
دوم: معنایابی واژه “اولی الأمر” از نظر لغت‌نویسان3
الف) نقد و بررسی دیدگاه زمخشری و سایر نظرات مفسرین اهل سنت3
نظر طبری در تفسیر جامع البیان فی تفسیر القرآن3
نظر رشید رضا در تفسیر المنار3
نظر قرطبی در کتاب الجامع لأحکام القرآن3
ب) تبیین آیه از دیدگاه مفسرین شیعه3
نظر شیخ طوسی در تفسیر التبیان3
نظر ابوالفتوح رازی در تفسیر روح الجِنان و روض الجَنان3
نظر علامه طباطبائی در تفسیر المیزان3
نقد نظرات: زمخشری، طبری، رشیدرضا3
نقد و بررسی قول زمخشری در واژه “اولوالأمر”3
اول: تناقض دلالی اخبار3
دوم: نبود امتیاز عصمت در والیان و حاکمان3
جمع بندی142
گفتار چهارم: آیه امامت بقره/124144
نظر زمخشری:3
معنایابی واژگان آیه امامت146
واژه “ابتلا”3
واژه “امام” در آیه شریفه3
واژه “الظالمین”3
الف) نقد و بررسی دیدگاه زمخشری و سایر نظرات مفسرین اهل سنت3
نظر ابن عاشور در تفسیر التحریر و التنویر3
نظر ناصرالدین البیضاوی در تفسیر بیضاوی3
ب) تبیین آیه امامت از دیدگاه مفسرین شیعه3
نظر علامه طبرسی در تفسیر مجمع البیان3
نظر علامه حویزی در نورالثقلین3
نظر علامه طباطبایی در المیزان3
جمع بندی159
نتیجه گیری161
منابع و مآخذ:163

مقدمه
تفسیر قرآن مستلزم معرفت و شناخت آن است و چون آن درجات گوناگون دارد بنابراین مراتب آن نیز مختلف خواهد بود . بعضی قرآن را در اثر اتحاد با حقیقت آن می شناسند مثل پیامبر اکرم ( و اهل بیت ( که منزله ی جان پیغمبر ( هستند.
بعضی دیگر اعجاز قرآن را بر اثر مشاهده جمال و جلال آن در خود می شناسند که تبیین آن کشش خاص از این دسته اند و برای کسی که از آن موهبت نصیبی ندارد، میسور نیست، و گروه سوم قرآن را با بررسی ابعاد گوناگون اعجاز وی می شناسند که نظر اکثر مفسران بی شک کامل ترین شناخت قرآن ، همان معرفت عمیقانه گروه اول است که نه تنها به تمام معارف آن آشنایی کامل دارند بلکه خود قرآن ناطق هستند.
گروه دوم به واسطه آیات انفسی قرآن به سوی این هدف والا جذب شده اند و با راهنمایی قرآن ، وارد عمق معانی آن می شوند.
اما گروه سوم با بررسی ابعاد اعجاز آمیز قرآن کریم ، آن را می شناسند و در واقع فهم قرآن آنها از طریق الفاظ و اصطلاحات است به همین دلیل کتاب های گوناگونی در باب تفسیر قرآن که بعضی ادبی، تاریخی، روایی و فلسفی گماشته شده است و از این رهگذر هر مفسری طبق تخصص خود به تفسیر قرآن پرداخته است و دیگر جوانب قرآن برای او مخفی مانده است از این رو بر دانشمندان واجب است در هر زمان به تلاش و کوشش علمی خود ادامه دهند تا حقایق بیشتری از قرآن کریم و ولایت که پیوندی عمیقی دارند به دست آورند.
آری ، پیوندی عمیقی بین قرآن و ولایت وجود دارد بطوری که شیعه آن را از اصول اعتقادات و یک منصب الهی و دنباله رو نبوت پیامبران می داند اما عالمان اهل سنت امامت را به عنوان یک فرع فقهی می دانند و نگاه سطحی به مسأله امامت دارند.
از این رهگذر یکی از تفاسیری که درباره ی قرآن نوشته شده، تفسیر “الکشاف عن حقایق التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل” توسط ابوالقاسم محمود بن عمر زمخشری می باشد، که یکی از مهمترین تفاسیر اهل سنت می باشدکه صبغه ادبی داشته و از تفاسیر مهم ادبی اهل سنت به شمار می رود، ایشان نیز همانند دیگر مفسرین اهل سنت به آیات امامت در قرآن اشاره کرده و دیدگاه خودش را بیان نموده است. بدین منظور ما در این تحقیق قصد داریم با مراجعه و بررسی این تفسیر، آیات منتخب امامت و ولایت ائمه( را که از مباحث ضروری مذهب تشیع است، مبنا قرار داده و با بررسی نقادانه این تفسیر مشهور و مورد اعتماد فریقین، نظرات وی را با بررسی تطبیقی با دیگر نظرات مفسرین اهل سنت و تبیین آیات از نگرش مفسرین امامیه به خصوص المیزان مرحوم علامه طباطبایی ( مقایسه و نقاط اشتراک و افتراق دو دیدگاه را کشف نموده و حقایق را مطابق با اصول تفسیر صحیح درباره آیات منتخب استخراج نمودیم.
امید آنکه خداوند متعال ما را مورد لطف خویش قرار داده و بر ما منت نهاده تا بتوانیم صراط مستقیم را که همان مسیر رستگاری و سعادت است ره بپیماییم، و در مسیر قرآن و عترت ثابت قدم بمانیم. در پایان قابل ذکر است در ترجمه ی آیات مورد بررسی در این تحقیق از ترجمه ی تفسیر کشاف استفاده شده است.

فصل اول
مفاهیم،کلیات

گفتار اول : کلیات
تعریف مسأله
امامت نزد شیعه ی امامیه به معنای رهبری امت اسلامی بعد از پیامبر اکرم ( است که طبق این اعتقاد علی ( به عنوان جانشین و خلیفه ی بلافصل و بر حق، بعد از پیامبر ( است و بعد از ایشان اولاد طاهرینش تا وجود مقدس حضرت ولی عصر( صاحبان این منصب، باشند. در این تحقیق برآنیم تا پاره ای از آیات مربوط به امر امامت و ولایت را از دیدگاه یکی از مفسرین معروف و قابل اعتماد اهل سنت، یعنی زمخشری در تفسیر معروف خود (الکشاف) مورد تبیین قرار دهیم و در نهایت نتیجه خواهیم گرفت که آیا کشاف در راستای اثبات، یا نفی مقام امامت برآمده است ؟ بررسی نحوه ی استفاده از روایات ضعیف و یا تفسیر به رأی روایات صحیح و تبیین نحوه ی استدلال مفسر مورد نظر ما یکی از مهمترین فرازهای بحث خواهد بود؛ این امر به دلیل قدرت عقلانیت و استفاده ی غلط فرقه ی معتزله که زمخشری مهم ترین مفسر آنان است از اهمیت خاصی برخوردار است .
پیشینه ی تحقیق
بحث امامت و ولایت از قرن ها پیش مورد اختلاف و بحث بین فریقین (شیعه ی امامیه) و (اهل سنت) بوده و هست و هر دو فریق سعی و تلاش خود را در جهت اثبات مدعای خویش بکار برده اند و در این تحقیق ان شاء الله از نظرات علمای سرشناس فریقین اعم از متقدمین و متأخرین استفاده خواهد شد ، مرحوم علامه ی امینی( کتاب شریف الغدیر بطور مفصل و مستند موضوع مورد اشاره را بررسی و حقانیت شیعه را اثبات کرده است. فخر رازی از سرآمدترین مفسران اهل سنت در کتاب تفسیر کبیر نیز بطور مبسوط و علمی و دقیق مباحث امامت را مورد بحث قرار داده است .
در تمام تفاسیری که به تفسیر کل قرآن پرداخته اند، طبعاً به آیات ولایت همچون دیگر آیات اهتمام داشته، اما کتاب جامعی که بطور اخص به این موضوع پرداخته باشد بدست نیامد .
جنبه جدید بودن و نوآوری تحقیق در چیست ؟
استخراج آیات مربوط به ولایت در تفسیر کشاف زمخشری و تبیین و نقد و بررسی و همچنین تطبیق نظریات این مفسر با مفسران معروفی از فریقین و بالآخره اثبات حقانیت عقیده ی شیعه ی امامیه درباره ی صحت ادعای خود مبنی بر وجود آیات متعدد در قرآن کریم که صراحتاً یا تلویحاً زعامت امت بعد از رحلت پیامبراکرم( را مطرح و مفسر مورد نظر ما (زمخشری) آنها را پذیرفته و شرح داده است.
ضرورت تحقیق
از آنجائی که موضوع امامت و ولایت ائمه (از مباحث ضروری مذهب شیعه ی امامیه است و قبول و عدم قبول آن از اهمیت خاصی برخوردار است، لذا مقتضی است این موضوع مورد دقت قرار بگیرد. از رهگذر این تحقیق، میزان ضعف استدلال و واهی بودن ادله ی مخالفین مذهب حق به خوبی روشن وبرای جویندگان حقیقت راه گشا خواهد بود .
هدف تحقیق
هدف تحقیق تبیین آیات امامت و ولایت در یکی از مهمترین تفاسیر اهل سنت (کشاف زمخشری) و اثبات حقانیت امامت امام علی ( و اولاد طاهرینش( است .که از این رهگذر قطعا نتایج خوبی در جهت اثبات امامت و ولایت اهل بیت ( بدست می آید و با بررسی نقادانه این تفسیر که از تفاسیر مشهور و مورد اعتماد فریقین است نقاط اشتراک و افتراق دو دیدگاه روشن شده و حقایق تاریخی مطابق با اصول تفسیر صحیح درباره آیات منتخب روشن خواهد شد.
سئوالات تحقیق
سئوال اصلی
دیدگاه زمخشری درباره آیات ولایت و امامت در قرآن چیست ؟ و اینکه زمخشری در تفسیر این آیات به تأویل و تفسیر خاص معتزلی پرداخته است یا خیر ؟
سئوالات فرعی
1. شیوه ی زمخشری در تفسیر آیات امامت چگونه است ؟
2. آیا امامت از دیدگاه وی از ضروریات دین است ؟
3. آیا زمخشری در تفسیرش دیدگاههای فرق مختلف اسلامی از جمله شیعه امامیه را مطرح کرده است ؟
4. نقطه نظرهای اهل سنت بطور عموم و زمخشری به وجه اخص در خصوص خلافت و تفاوت آن با امامت مورد اعتقاد شیعه چیست ؟
فرضیه ها
1. در قرآن کریم آیات متعددی درباره فضایل امام علی ( و اهل بیت ( وجود دارد و بصورت گذرا از این آیات گذشته است وهمچنین بصورت صریح به ولایت اشاره نکرده است.
2. بعضی از مفسران اهل سنت صراحتاً یا تلوحیاً به نزول آیاتی در فضل اهل بیت( اشاره نموده اند. و امامت از دیدگاه زمخشری از ضروریات دین نیست.
3. زمخشری بسیار اندک از نظرات مفسرین شیعه در تفسیر آیات کریمه استفاده نموده است.
4. عقیده شیعه امامیه از رهگذر بررسی دقیق تفاسیراهل سنت خصوصا مفسران متقدم آنان قابل اثبات است. و این عقیده عبارت است که امامت بلا فصل بعد از پیامبر اکرم( وجود امیرالمومنین علی ( و اولاد طاهرین ( اوست.
روش انجام تحقیق
این تحقیق بصورت کتابخانه ای انجام گرفته و از رهگذر بررسی تفسیر کشاف و تفاسیر معتبر شیعه مانند المیزان، نورالثقلین، البیان، التبیان و … و از تفاسیر اهل سنت مانند: روح المعانی، الدر المنثور، البسیط، الکبیر فخر رازی، تفسیر القران العظیم و … مورد بررسی قرار گرفته است.
این بررسی جنبه تطبیقی داشته با استفاده از روش تفسیری و بالآخره استخراج نتایج تحقیق مستند به منابع و مآخذ مورد مراجعه فریقین است. همچنین از نرم افزارهای مربوط به موضوع استفاده می شود .
گفتار دوم : مفاهیم و اصطلاحات
تصویر کلی شیعه و اهل سنت از امامت
امامت در دیدگاه اهل سنت منصبی الهی نیست و از این رو، امام با آرای مردم یا نمایندگان آنان انتخاب می‌شود و یا حتی ممکن است با توسل به نیروی نظامی بر مسند قدرت بنشیند. اما در رأی شیعه، امامت منصبی الهی و در تداوم رسالت پیامبر اکرم ( است و از این رو، شخص امام باید از فضایل و صلاحیتهای ویژه‌ای برخوردار باشد تا در استقرار بخشیدن به رهبری پیامبر ( توفیق یابد.
به دیگر سخن، در نظر شیعه، امام باید تمام ویژگی‌های پیامبر اکرم ( را به جز نبوت که از دریافت و ابلاغ وحی تجلی می‌یابد، دارا باشد.
تعریف لغوی امامت
امامت از نظر لغوی اسم مصدر و از ریشه أمَّ گرفته شده که به معنای قصد کردن و توجه کردن است.
امام در معانی “پیشوا، پیشرو، سرپرست، دلیل و رهنما، طناب و چوبی که در ساختمان به کار می‌رود تا پایه‌های آن به صورت برابر قرار بگیرد، نشانه‌ای که سپاهیان لشکر به دنبال آن حرکت می‌کنند” به کار می‌رود که این معانی در منابع مختلف لغوی نیز ذکر شده است.1
البته واژه امام از الفاظ است که دارای اشتراک معنایی است، لذا راغب اصفهانی در مفردات می‌نویسد: “الأمام المؤتم به انساناً کان یقتدی بقوله او فعله أو کتاباً أو غیر ذلک محقاً کان أو مبطلاً و جمعُه ائمه”.2
امام به کسی گفته می‌شود که پیش رو قرار گرفته است، خواه انسان باشد که به گفته و عمل آن اقتدا نموده‌اند، یا نوشته و غیر آن باشد و همچنین فرقی بین امام حق و باطل وجود ندارد و جمع آن ائمه است.
واژه امام و جمع آن “ائمه” دقیقاً دوازده بار در قرآن کریم و به معنای مختلفی به کار رفته و از آن جمله، در پاره‌ای آیات، بر پیشوای حق و رهبر الهی اطلاق شده است.3
“قال إنّی جاعلک للنّاس اماما”ً.4

خداوند به ابراهیم فرمود: “همانا من تو را پیشوای مردم قرار می‌دهم”.
“فقاتِلوُا ائمّه الکفر”5
پس با پیشوایان کفر پیکار کنید.
با توجه به این دو آیه، قرآن کریم واژه امام را در معنایی گسترده‌تر از معنای مصطلح در علم کلام، که به جانشین پیامبر اختصاص می‌یابد، به کار رفته است.
تعریف اصطلاحی امامت
متکلمین فریقین هرکدام تعاریفی از تعریف اصطلاحی امامت ذکر نموده‌اند، ما در این پژوهش به بعضی از تعاریف می پردازیم:
تعاریف امامت از دیدگاه اهل سنت:
تفتازانی: “هِی رئاسه عامه فی امر الدین و الدنیا خلافه عن النّبی ( “
امامت، رهبری عمومی در دین و دنیا برای یکی از اشخاص به صورت نیابت از پیامبر می‌باشد.”6
سیف الدین آمدی:
قال بعض الأصحاب أنّها عبارٌه عن الرئاسه فی الدین و الدنیا عامه لشخص من الأشخاص و ینتقض ذلک بالنبوه و الحقّ أنّ الأمامه عبارهٌ عن خلافه شخص من الأشخاص للرسول ( فی اقامه قوانین الشرع و حفظ حوزه المله علی وجه یجب اتباعَهُ علی کافه الأمه.
بعضی از اصحاب گفته‌اند که امامت عبارت از رهبری عمومی در دین و دنیا برای شخصی از اشخاص می‌باشد ولی چنین تعریفی با نبوت نقض می‌شود و حق این است که بگوییم، امامت عبارت است از خلافت و نیابت شخصی از اشخاص از رسول اکرم ( در اقامه قوانین شرع و حفظ کیان امت می‌باشد و به شکلی که تبعیت از آن بر همه امت واجب می‌باشد.7
قاضی عبدالجبار:
إنّ الامام فی اصل اللغه هو المقدم، سواء کان مستحقاً للتقدیم أولم یکن مستحقاً و اما فی الشرع فقد جعله اسماً لمن له الولایه علی الامه و التصرف علی وجه لا یکون فوق یده ید، احترازاً عن القاضی و المتولّی8
امامت در لغت به معنای مقدم می‌باشد چه مستحق تقدیم باشد چه نباشد و در شرع به کسی می‌گویند که ولایتی بر امت داشته باشد و همچنین قدرت تصرف به صورتی که بالاتر از او کسی نباشد.
تعاریف امامت از دیدگاه شیعه
شیخ مفید: “إنّ الائمّه القائمین مقام الانبیاء فی تنفیذ الاحکام و اقامه الحدود و حفظ الشرایع و تأدیب الانام”9
امامان جانشین پیامبر اسلام در تبلیغ احکام، بپا داشتن حدود اسلامی، پاسداری ازدین الهی و تربیت نفوس انسانی است.
خواجه نصیرالدین طوسی: “الأمامه رئاسه عامّه دینیه، مشتمله علی ترغیب عموم الناس فی حفظ مصالحهم الدینیه و زجرهم عمّا یضرّهم بحسبها”10
امامت رهبری عمومی در دین که شامل ترغیب عموم مردم در حفظ مصالح دینی و دنیوی و منع شان از مسائل مضر می‌باشد.
علامه حلّی: “الأمامه رئاسه عامّه فی امور الدنیا و الدین لشخصٍ من الأشخاص نیابهً عن النبی(“11
امامت رهبری عمومی در دین و دنیا برای یک انسان به جانشین پیامبر ( می‌باشد.
با توجه به نقل نظرات فریقین، به اینجا می‌رسیم که ماهیت امام در حد رتبه اول یعنی زعامت جامعه که کمترین رتبه است تقلیل دهیم، مورد توافق فریقین خواهد بود، لیکن با اضافه کردن دو رتبه بعدی، مفهوم امامت از ممیزات شیعه خواهد بود.
علمای امامیه مفهوم امامت را برخلاف دیدگاه اهل سنت، تداوم نبوت پیامبر( می‌داند و تبیین معصومانه دین را از وظایف ایشان تلقی می‌کند، بنابراین نظر افعال و اقوال امام همچون پیامبر ( عین دین است.
با توجه به الهی بودن امامت، در نزد امامیه انتخاب و تعیین امام توسط مردم غیر ممکن خواهد بود همانطوری که تعیین پیامبر این چنین بوده است.
نتیجه مباحث گذشته این است که امامت، جانشینی رسول اعظم ( در ریاست عامه دینی بر مسلمانان در همه امور دینی و دنیوی آن‌هاست.
مفهوم ولایت
حال که مفهوم امامت را به صورت اجمال شناختیم، اکنون به یکی از واژه‌هایی که در این تحقیق پیش روی ماست می‌پردازیم.
برای مفهوم ولایت معانی مختلفی ذکر کرده‌اند بطوری که 20 معنا را لغت نویسان در کتابهای خود آورده‌اند.
در این بین نویسنده محترم کتاب قرآن و امامت اهل بیت ( می‌نویسد:
لغت‌نویسان بیش از بیست معنا برای لفظ ولی و هم خانواده آن ذکر کرده‌اند که شماری از آنها عبارتند از: یاری کردن، دوست داشتن، سرپرستی نمودن، اداره کردن امور دیگران، هم پیمان شدن 12و … اما نکته شایسته توجه و دقت آن است که از مجموع معانی یاد شده برای لفظ ولی، می‌توان یک معنا را بدست آورد و آن اینکه ولی به کسی گفته می‌شود که شایستگی دارد تا امور دیگران را اداره کند و بر عهده بگیرد، لیکن در حوزه اندیشه اسلامی به خصوص اندیشه شیعی، ولایت در سایه سار امامت قرار می‌گیرد.13
در اینجا لازم است بگوییم ولایت به معنای سلطه و حاکمیت مطلق فقط از آن خالق هستی، خداوند عزّوجل می‌باشد و ولایت پیامبر ( و ائمه معصومین ( در طول این ولایت قرار دارد همانطوری که از آیه شریفه همین معنا استفاده می‌شود: “النبیُّ أولی بالمؤمنینَ من أنفسِهِم”14
بنابراین براساس اعتقاد امامیه، ولایت امام معصوم بر جان و مال مردم از نوع تبعیت از ولایت خداوند سبحان است لذا می‌فرماید: “اطیعو الله و اطیعوالرَّسولَ و أولی الأمر منکم”15
زندگینامه مؤلف تفسیر کشاف
ابوالقاسم محمود زمخشری در شب چهارشنبه ??رجب سال???هـ. ق در زمان سلطان جلال‌الدین ابوالفتح ملکشاه در روستای “زمخشر” از توابع خوارزم، دیده به جهان گشود و به خاطر اینکه بخش زیادی از عمر خود را در مکه و در کنار خانه‌ی خدا سپری کرد، به او لقب “جارالله” دادند. همچنین به دلیل تبحر در علوم مختلف لقب “فخر خوارزم” را از آن خود گردانید.
زمخشری در جامعه‌ای می‌زیست که عقاید و فرهنگ اسلام و زبان و ادبیات عرب، دیگر زبان‌ها و فرهنگ‌ها را تحت تأثیر امواج خود، قرار داده بود، ولی با این وجود آداب و رسوم و فرهنگ اقلیت‌های غیر مسلمان نیز در جامعه‌ی اسلامی از یک طرف و به‌ وجود آمدن نهضت ترجمه از سوی دیگر، بر افکار دینی، فرهنگ و تمدن اسلامی، تأثیر گذاشت و این تغییر و تحول نیز باعث به‌وجود آمدن عقاید گوناگون و فرقه‌های مختلف اسلامی شد و سرانجام این اختلاف‌ها به درگیری و ناامنی در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی منجر گردید.
اما علی‌رغم همه‌ی اینها، برخی از پادشاهان، امرا و وزراء با بنیانگذاری مدارس، توجه به کتابخانه‌ها، شرکت در حلقه‌های درس و مجالس مناظره، باعث به ‌وجود آمدن حرکت‌های علمی مختلف در زمینه ی : حدیث، تفسیر، تاریخ، جغرافیا، لغت، ادبیات، فلسفه و منطق، شدند.16
ایشان در عصری که علم و ادب در سرزمین خوارزم، رونق زیادی داشت در روستای “زمخشر” در میان خانواده‌های فقیر و متدین بزرگ شد و در آغوش خانواده‌ی خود برخی از علوم و ادب روز را یاد گرفت.
زمخشری برای ادامه‌ی تحصیل و طلب علم به بخارا و از آنجا به خراسان رفت و در این دیار با برخی از دولت‌ مردان سلجوقی، ارتباط برقرار نمود. سپس راهی اصفهان شد و پس از مدتی راه بغداد را در پیش گرفت و با علمای آنجا به مناظره پرداخت و در حلقه‌ی درس آن‌ها، شرکت نمود و به سخنانشان، گوش فرا داد.
این مفسر بزرگ تشنه‌ی علم و ادب بود و در عصر خود به عنوان بزرگترین دانشمند غیرعرب از همه بیشتر بر زبان و ادبیات عرب، کتب و منابع آن، اطلاع و آگاهی داشت. قفطی می‌گوید: “به محض اینکه وارد شهری می‌شد، در اطراف او گرد می‌آمدند، شاگرد وی می‌شدند، از او بهره می‌گرفتند و استفاده می‌نمودند. او در ادبیات عرب و نسب و رجال عرب، دانشمند بود، در خوارزم اقامت گزید که دل شترها به سوی آن سوق داده می‌شد، در حیاط خانه‌ی او بار و بنه مردان باز می‌شد و با نام او شتر آرزوها به حرکت درمی‌آمد.17
محمود زمخشری در علم تفسیر، قرائت، حدیث، فقه، لغت، نحو، بلاغت (معانی، بیان و بدیع) علم کلام، منطق، ادبیات و شاخه‌های مختلف آن‌ها امام و پیشوا بوده است، زمخشری با علاقه‌ی زیاد این علوم را دنبال نموده و با دقت فراوان و نظری منتقدانه به بررسی این علوم می‌پردازد و در اکثر آن‌ها صاحب نظر می‌شود که هیچ کدام از تاریخ نگاران این حقیقت را انکار نمی‌کنند، تفسیر کشاف که یک تفسیر علمی، عقلی، ادبی، فقهی و فلسفی است خود به تنهایی شاهد و گواه بر علم، هوش و استعداد او می‌باشد.
تنوع موضوعات در تألیفات زمخشری در حقیقت بیانگر فضل و بزرگواری این اندیشمند فرزانه می‌باشد. نثر زمخشری، نثری فنی تا حدودی سنگین و مسجع است که از صنایع بدیعی بسیار زیاد بهره می‌گیرد.زمخشری نه‌تنها عالم و نویسنده، بلکه خطیب و شاعر نیز بوده، وی در شعرش نیز از صنایع بدیعی زیادی بهره می‌گیرد، اما نه به میزان نثرش و از طرفی دیگر مسایل علمی بر اشعار وی سایه افکند.
ابن‌خلکان در مورد او می‌گوید: “الامام الکبیر فی التفسیر والحدیث والنحو واللغه وعلم البیان، کان امام عصره من غیر مدافع تشد الیه الرحال فی فنونه”.18
زمخشری در تفسیر حدیث، نحو، لغت و علم بیان، پیشوا و رهبر بود، بدون رقیب امام عصر خود به شمار می‌آید که به‌ خاطر علم و هنرش، کاروان‌ها به سوی او می‌آمد؛ ایشان در علوم دینی و ادبی مانند تفسیر، حدیث، فرایض، فقه، اصول فقه، لغت، نحو، عروض، مواعظ و نصایح، اخلاق و شعر تألیفات زیاد و ارزشمندی از خود به یادگار گذاشته است که نشانه‌ی تبحر و فراست او در علوم مختلف می‌باشد.
اما مهم‌ترین تألیف ایشان تفسیر کشاف می‌باشد که خود در مورد انگیزه‌ی نوشتن آن، در مقدمه‌ی کوتاهی که نگاشته است، پس از سپاس و ستایش خداوند و درود و صلوات بر پیامبر ( و تکیه و تأکید بر جایگاه بلند دانش و تفسیر در میان علوم اسلامی و نیازمندی همگان به آگاهی از قرآن و آشنایی به دانش تفسیر، چنین نوشته است:
برادران دینی از فاضلان اهل توحید و فرقه‌ی ناجیه (معتزلیان) که جامع علوم عربیت و اصول دیانت‌اند؛ چون در تفسیر آیات به من مراجعه می‌کردند و من پرده از برخی حقایق آیات برمی‌گرفتم، تعجب می‌کردند و تحسین می‌نمودند. مراجعه‌های مکرر و بازگویی حقایق، شوق و رغبت را در آنان افزون ساخت، از این ‌روی، از من خواستند کتابی بسازم که این حقایق را بازگوید و سرچشمه‌های گفتار را در تأویل آیات باز شناساند. من از این کار سرباز می‌زدم، ولی آنان در مراجعه‌ اصرار می‌ورزیدند و در راه تحقق بخشیدن به این آرزو، به عالمان اهل توحید و عدل، پناه برده آنان را واسطه قرار می‌دادند، تا من به این کار تن دادم و حقایقی از سوره‌ی توحید و بقره را به تفصیل باز گفتم… و بالاخره دیگر بار تفسیر قرآن را از سرگرفتم، ولی شیوه‌ی اختصار را برگزیدم، با این تعهد که فواید بسیاری در لابلای آن عرضه کنم.19
بدین‌سان زمخشری، تفسیر را به‌عنوان پاسخی مثبت به برادران دینی‌اش از معتزلیان می‌نگارد و گویا مسؤولیت دفاع از اصول و مبانی اعتزال را به دوش می‌کشد و این وظیفه را هرگز در تمام تفسیرش فراموش نمی‌کند. باری، تفسیر زمخشری، در میان آثار تفسیری از جایگاه بلند و مقام رفیعی برخوردار است.
این کتاب، یکی از معروف‌ترین و متقن‌ترین تفاسیر اهل‌سنت است. از نظر نکات ادبی، به خصوص نکات بلاغتی، در میان تمامی تفاسیر ممتاز است؛ گویا نگارش کشاف در مکه‌ی معظمه قطعی است. او برای تفسیر کشاف ارزش فوق‌العاده‌ای قایل بود. ازاین‌روی، به آن اهمیت می‌داد.
سبک تفسیری زمخشری
اسلوب ایشان در تفسیر آیات این است: ابتدا بخشی از آیات را می‌آورد و به تبیین و توضیح جملات آنها می‌پردازد و در ضمن آن، در قالب پرسش‌ها و پاسخ‌ها (ان قلتَ قلتُ) و… به تشریح و تفسیر ادامه می‌دهد و در راستای توضیح آیات، به جنبه‌های بلاغی، نحوی، ادبی و قرائتی آیات، به‌دقت رسیدگی کرده و شأن نزول آیات و دیگر ویژگی‌های کلام الهی را بررسی می‌کند. افزون بر آنچه گذشت زمخشری در تفسیر آیات، به حل معضلات اعتقادی پرداخته و برای عقل، جایگاه بلندی در تفسیر آیات معتقد شده است.
مهم‌ترین ویژگی این تفسیر، جنبه‌های ادبی و بلاغی آن است. بکارگیری دانش بلاغت، صرف و نحو و لغت در تفسیر آیات و تبیین و تشریح جنبه‌های بلاغی قرآن در تفسیر کشاف آنچنان هنرمندانه، عالمانه و ژرف‌نگرانه است که مخالفین سرسخت زمخشری را نیز، به اعتراف واداشته است و آنان نیز، از این جهات تفسیر وی را ستوده‌اند.
مکتب تفسیری معتزله
معتزله فرقه‌ای کلامی است که در اواخر قرن اول و اوائل قرن دوم هجری و در کشاکش نبرد قدرت امویان و عباسیان پیدا شد و در عصر عباسی به اوج خود رسید.مؤسس این فرقه واصل بن عطاء(80 ـ 131هـ.ق) متولد مدینه بود که در شهر بصره ساکن شد و در همین شهر مکتب اعتزال را تشکیل داد و مهم‌ترین دوران معتزله بین سالهای 100 تا 255 هـ بود.20 تقریبا میان علمای علم کلام تقسیم اصول خمسه اعتزالی به ترتیب ذیل مورد وفاق است.
1-توحید 2-عدل 3-وعد و وعید 4-منزله بین منزلیتن 5-امر به معروف و نهی از منکر.21
ویژگیهای تفسیر اعتزالی
بدون شک تفسیری که باید در برابر عقیده خاضع باشد، احتیاج به مهارت خاصی داشته و باید تکیه‌اش بر عقل بیشتر از تکیه اش بر نقل باشد؛ تا مفسر بتواند عبارت را آن طور که می‌خواهد بچرخاند و آن را ازحالت تعارض با عقیده خارج سازد .معتزله گرچه تفسیر خود را بر مبنای عقایدشان پایه گذاشته‌اند اما در تفسیر از ویژگیهایی برخوردارند که به اختصار به ذکر آنها می‌پردازیم :
معتزله در تفسـیر آیاتـی که ظاهـرشان با هم تعـارض دارد، عقـل را حاکم می کند. این در حالی است که مفسران غیر معتزلی برای فهم چنین آیاتی، اصالت را به نقل داده و آنچه را که از معصوم( یا صحابه یا تابعین رسیده است را بر عقل خود مقدم می‌دانند .
معتزله احادیث صحیحی را که با اصول مذهبشان سازگاری ندارند، انکار کردند. گرچه آثار استناد به نقل و روایات در تفسیر آنها وجود دارد22 و معنای این انکار به هیچ وجه قیام بر علیه حدیث یا تفسیر نقلی نیست.
در تفسیر معتزله، لغت، جایگاه خاصی دارد. مفسران مکتب اعتزال بیشترین استفاده از لغت را در تفاسیر خود می‌برند. هر جا که عبارت قرآنی ، ظاهرش با مقام ربوبی سازگار نباشد و یا اینکه عبارت شامل تشبیه است یا با عقایدشان نمی‌خواند، اولاً سعی در ابطال معنی متشابه نموده، سپس معنی دیگری که برای آن عبارت قرآنی می‌توانند در لغت پیدا کنند را اثبات نموده تا “تشابه” را از عبارات برطرف نموده و آنها را با عقیده‌ی خود نیز سازگار نمایند. برای این کار بیشترین استفاده را از لغت و اشعار قدیم عرب نموده‌اند .

فصل دوم
آیات امامت عامّه

پیش در آمد
آیات امامت عامه در قرآن فراوان هستند که در این فصل به آیات منتخب اشاره خواهیم نمود.
امامت عامه علمی است که از ضرورت وجود امام در جامعه و اثبات عصمت ، افضلیت، علم الهی و لدنی و معجزه برای مقام امام معصوم و جایگاه امامت بحث می شود. و آیات ذکر شده در این فصل ناظر به همین موضوعات هستند.
یکی از دلایل مهم اثبات امامت اهل بیت( بصورت عام تمسک به آیات ولایت و امامت در قرآن کریم است، در این فصل آیات منتخب قرآن کریم که عبارتند از: آیه صالح المومنین، آیه صادقین، آیه مباهله و آیه تطهیر مورد بررسی قرار می گیرد که پس از نقل نظر زمخشری در تفسیر کشاف مطالب دو قسمت ارائه خواهد شد:
الف) نقد و بررسی آیه از دیدگاه زمخشری و سایر اهل سنت
ب) تبیین آیه از دیدگاه مفسرین شیعه
در پایان هر آیه جمع بندی بحث آورده می شود. از رهگذر این مباحث به اثبات امامت عامه اهل بیت ( می پردازیم.
گفتار اول: آیه صالح المؤمنین، تحریم/4
آیه: “إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُما وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْریلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمَلائِکَهُ بَعْدَ ذلِکَ ظَهیرٌ”
ترجمه: شما ای دو همسر پیامبر، اگر به درگاه خداوند توبه کنید، بی‌گمان دلهایتان به حق گرایش یافته است، و اگر به زیان او پشت به پشت هم شوید بدانید که خداوند کارساز اوست و نیز جبرئیل و درستکاران مؤمن کارسازان اویند و نیز فرشتگان پس از او پشتیبانند.
الف- نقد و بررسی دیدگاه زمخشری و سایر دیدگاه مفسرین اهل سنت
نظر زمخشری
ایشان در ذیل این آیه می‌گوید: “أن تتوبا” که در آیه آمده است از طریق التفات متوجه حفصه و عایشه است و در واقع آیه به طور رسا از آنها عتاب می‌کند.
از بیانی که در تفسیر این آیه ذکر کرده است عتاب و سرزنش حفصه و عایشه به خاطر این بوده است که از آن چیزی که پیامبر ( دوست می‌داشت، آنها میل نمی‌ورزیدند و اگر از چیزی ناپسند می‌شدند، آنها می‌پسندیدند.

دسته بندی : پایان نامه ها

دیدگاهتان را بنویسید