فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: کلیات
1- تعریف مسأله 2
2- سوال اصلی3
3- سوالات فرعی3
4- فرضیه اصلی 3
5- فرضیات فرعی3
6- سوابق پژوهش 4
7- محدوده زمانی 10
8- اهداف پژوهش10
9- ماهیت تحقیق10
10- رویکردها و فنون جمع آوری اطلاعات 10
11- تعریف برخی از مفاهیم 10
12- سازماندهی پژوهش 12
فصل دوم: چارچوب نظری و روش‌شناسی
مقدمه15

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

فوکو18
میشل پشو21
تئون ای وان دایک 21
نورمن فرکلاف 23
نظریه گفتمان لاکلا و موفه 25
مؤلفه‌ها و مفاهیم نظریه گفتمان لاکلا و موفه 27
1- دال ومدلول 28
دال مرکزی29
دال شناور29
اختیاری بودن رابطه دال و مدلول 29
عنصر، وقته، حوزه گفتمان گونگی 31
2- مفصل بندی31
هویت یابی32
هویت جمعی و هویت سوژه33
3- بی‌قراری33
4- ضدیت وغیریت34
برجسته‌سازی وحاشیه‌رانی35
منطق تفاوت و منطق هم‌ارزی35
رقابت 36
5- هژمونی وتثبیت معنا 37
انسداد یا توقف 39
ساختارشکنی 40
6- قدرت 41
7-اسطوره، تصور اجتماعی وجه استعاری42
دال خالی44
قابلیت دسترسی، قابلیت اعتبار 44
8- موقعیت سوژه‌ای و سوژگی سیاسی45
امکانیت و تصادف46
اهمیت نظریه لاکلا و موفه47
روش‌شناسی گفتمان و اصول50
جمع‌بندی 55
فصل سوم: فضای گفتمانی دهه‌های 20 و30
مقدمه 59
فضای سیاسی و اجتماعی دهه های 20 و3059
گفتمان چپ 62
ظهور و تحول گفتمان چپ در ایران 63
نحله‌های مختلف گفتمان چپ در ایران65
گفتمان ملی‌گرای لیبرال 71
ظهور و تحول گفتمان ملی‌گرای لیبرال در ایران76
عوامل شکل‌گیری گفتمان ملی‌گرای لیبرال در ایران76
نحله‌های مختلف گفتمان ملی‌گرای لیبرال در ایران80
گفتمان دینی 87
ظهور وتحول گفتمان دینی در ایران87
نحله‌های مختلف گفتمان دینی در ایران 92
1-آیت‌الله کاشانی92
2- فداییان اسلام، منادیان اسلام سیاسی رادیکال 94
جمع بندی95
فصل چهارم: ناکارآمدی گفتمان‌های مبارز غیردینی
مقدمه99
ناکارآمدی گفتمان چپ100
عوامل ناکارآمدی گفتمان چپ در ایران101
1- اشکالات و نارسایی‌های درون گفتمانی101
2- اشکالات و نارسایی‌های برون گفتمانی105
2-1. نوع نگاه حزب به اتحاد جماهیر شوروی105
2-2. امتیاز نفت شمال و مسأله حمایت از فرقه دموکرات آذربایجان و کردستان106
2-3. ترور نافرجام شاه و انحلال حزب توده 107
2-4. مساله ملی شدن نفت و دولت ملی مصدق107
آشکار شدن نشانه‌های بی‌قراری گفتمان چپ و خروج از حزب توده108
سازمان انقلابی حزب توده 110
سازمان چریک های فدایی خلق111
ناکارآمدی گفتمان ملی‌گرای لیبرال 112
عوامل ناکارآمدی گفتمان ملی‌گرای لیبرال 115
1- ضعف ایدئولوژیک116
2- اشتباهات رهبری جبهه ملی117
3- حل نشدن قضیه نفت 118
تشکیل جبهه ملی دوم، سوم و چهارم و تحول دالهای گفتمان ملی‌گرای لیبرال 120
جمع بندی127
فصل پنجم: گفتمان پهلویسم
مقدمه130
فروپاشی گفتمان مشروطه و تأثیر آن برظهور گفتمان پهلویسم130
گفتمان پهلویسم اول و سیر آن از عام‌گرایی استعاری تا خصلت خاص‌گرایی132
دال‌های گفتمان پهلویسم133
1- ناسیونالیسم شاهنشاهی134
2- غرب‌گرایی135
3- تمرکزگرایی (استبداد)135
4- سکولاریسم و حاشیه‌رانی مذهب136
گفتمان پهلویسم دوم و خصلت بازسازی اعتبار و هژمونی (عام‌گرایی)138
بی‌قراری گفتمان ملی‌گرای لیبرال و بازگشت گفتمان پهلویسم 139
خصلت خاص‌گرایی گفتمان پهلویسم و غیریت سازی و منازعه با گفتمان دینی 141
بازسازی و برجسته‌سازی دال‌های اصلی درگفتمان پهلویسم دوم144
1- ناسیونالیسم شاهنشاهی144
2- شاه‌محوری (سلطنت) 145
3- غیریت‌سازی با گفتمان دینی148
4- غرب‌گرایی 148
جمع بندی155
فصل ششم: ظهور و تحول گفتمان‌های مبارز دینی
مقدمه157
زمینه‌های ظهور گفتمان‌های‌ مبارز دینی در دهه‌های 40 و50 157
1- ناکارآمدی گفتمان پهلویسم157
2- ظهور گفتمان بومی‌گرایی و بازگشت به خویشتن161
3- بازسازی گفتمان مذهبی 164
3-1. تجدید حیات اندیشه دینی164
3-2. آیت‌الله بروجردی و تحول در حوزه‌های علمیه شیعه 168
3-3. انتشار مطبوعات وجراید دینی و شکل‌گیری سوژه‌های مذهبی 170
3-4. ورود علما به عرصه سیاست 171
ظهور و تحول گفتمان‌های مبارز دینی در دهه‌های 40 و50173
گفتمان‌های مبارز دینی174
1- گفتمان اسلام سیاسی لیبرال174
1-1. نهضت‌ آزادی175
2.گفتمان اسلام سیاسی التقاطی177
2-1. نهضت خداپرستان سوسیالیست177
2-1-1. گفتمان دکتر علی شریعتی179
2-2. سازمان مجاهدین خلق181
3. گفتمان اسلام فقاهتی (سیاسی)182
3-1. گفتمان امام خمینی(ره) 183
3-2. حزب ملل اسلامی191
3-3. هیأت‌های مؤتلفه اسلامی192
فصل هفتم: هژمونیک شدن گفتمان اسلام سیاسی
مقدمه195
فرایند افول وفروپاشی گفتمان پهلویسم و ظهور گفتمان اسلام سیاسی196
عوامل هژمونیک شدن گفتمان اسلام سیاسی(فقاهتی)200
1- آشکار شدن نشانه‌های بی‌قراری و ناکارآمدی گفتمان پهلویسم200
2- قابلیت حصول یا در دسترس بودن203
3- عام‌گرایی و خصلت استعاری گفتمان204
نتیجه‌گیری 210
منابع218

فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل 2-1. تحلیل گفتمانی میشل فوکو20
شکل 2-2.مولفه‌های گفتمان لاکلا و موفه28
شکل 2-3. مدل هژمونی لاکلا و موفه39
شکل2-4. فرآیند شکل‌گیری گفتمان در نظریه لاکلا و موفه57
شکل3-1: چگونگی مفصل‌بندی گفتمان چپ66
شکل3-2.چگونگی مفصل‌بندی گفتمان ملی‌گرای لیبرال75
شکل 3-3. عوامل شکل‌گیری گفتمان ملی‌گرای لیبرال80
شکل 5-1.چگونگی مفصل‌بندی دال‌های گفتمان پهلویسم اول133
شکل 5-2. چگونگی مفصل‌بندی دال‌های گفتمان پهلویسم دوم143
شکل 6-1. چگونگی مفصل‌بندی دال‌های گفتمان اسلام سیاسی لیبرال176
شکل 6-2. چگونگی مفصل‌بندی دال‌های گفتمان اسلامی سیاسی التقاطی179
شکل 6-3. چگونگی مفصل‌بندی دال‌های گفتمان اسلام فقاهتی (سیاسی)188

فصل اول
کلیات

1- تعریف مسأله
وقتی در شهریور 1320 اشغال ایران توسط نیروهای متفقین سقوط پادشاهی مطلقه را سبب شد، بسیاری از نیروهای سیاسی و اجتماعی آن عصر به صحنه سیاسی آمدند. تقابل آنان بر سر کسب قدرت بیش از یک‌دهه به طول انجامید و با کودتای سهمگین 28 مرداد 1332 به پایانی حزن‌انگیز ختم گردید (آبراهامیان،1377: 210- 207). گفتمان‌های مختلفی در این‌ دوره تاریخی در بستر اجتماعی و سیاسی جامعه ایران شکل گرفتند و برای بقا و هژمونی به فضای منازعه آمدند. شاخص‌ترین این گفتمان‌ها، گفتمان لیبرال ملی‌گرا و گفتمان مارکسیستی (سوسیالیستی) بودند. قدرت و نفوذ این دو گفتمان به گونه‌ای بود که بسیاری از نیروهای سیاسی و اجتماعی جامعه ایران را جذب نمودند و یا به شکل‌های مختلف بر آنها تأثیر گذاشتند. (معدل،1382: 172) این دو گفتمان علاوه بر آن‌ که دارای ابزارهای مختلف سازمانی (نهادی) و ایدئولوژیک بودند، زمینه و بستر اجتماعی و حتی فضای مناسب بین‌المللی برای بقا و مبارزه را نیز در اختیار داشتند. گفتمان ملی‌گرایِ لیبرال، خود را وارث جنبش و نهضت‌های ملی و دموکراسی خواهانه‌یِ ایران می‌دانست و از نیمه‌یِ دوم قرن نوزدهم تا نیمه‌یِ اول قرن بیستم فعالیت گسترده‌ایی داشت. اقدامات و سیاست‌های رضاشاه فضای لازم را برای بسط چنین گفتمانی فراهم نمود.
پس از جنگ جهانی دوم، گفتمان سوسیالیستی به عنوان گفتمان مبارزه در کشورهای استعمارزده یا نیمه‌استعماری مذهب مختار شد و به سرعت فضای مبارزه سیاسی در کشورهای آسیایی، آفریقایی، آمریکای لاتین …(علیه رژیم های سیاسی وابسته به غرب) را تسخیر کرد. در ایرانِ دهه بیست گفتمان سوسیالیستی در بین قشرهای مختلف جامعه جایگاه و پایگاهی برای خود پیدا کرده بود. حتی برخی از نیروهای مذهبی نیز جذب این گفتمان و وجه نهادی آن، یعنی حزب توده شدند.
این در حالی است که در دوره پهلوی اول به دلیل اصلاحات و سیاست‌های نوگرایانه در زمینه‌های اداری، نظامی، آموزشی و گرفتن امور وقفی از دست روحانیون از یک‌سو و ایجاد سیستم اداری و عرفی مشرب از سوی دیگر، تلاش شد تا جامعه ایران در مسیر توسعه به سبک غرب قرار گیرد و از نقش مذهب و نیروهای مذهبی در جامعه کاسته و بطور چشمگیری نیروهای تاثیرگذار در جامعه به‌ عقب رانده شوند (آبراهامیان، همان منبع: 169). اقدامات و سیاست‌های محمدرضا پهلوی نیز، از دهه‌یِ سی به بعد این آهنگ را تندتر کرد. گفتمان مدرنیستی شاه از اوایل دهه‌ی چهل، دال‌های گفتمان‌های رقیب را از طریق سیاست‌های موصوف به انقلاب سفید مورد هجوم قرار داد و فضای گفتمانی را به نفع خویش تغییرداد. با این حال کمتر از یک دهه‌یِ بعد از کودتا، فضای گفتمانی دچار دگرگونی غیر قابل باوری شد و گفتمان‌های جدیدی با درون‌مایه‌های دینی فضای مبارزه را به نفع خود فتح کردند، بنابراین در دهه‌های چهل و پنجاه ما شاهد ظهور گفتمان‌های مبارز دینی در ایران هستیم.
مسأله‌ی اساسی این پژوهش جستجو و تحقیق درخصوص این موضوع است که چرا و چگونه گفتمان‌های دینی از دهه‌ی چهل به بعد پا به عرصه منازعه گفتمانی نهادند؟ زمینه‌های شکل‌گیری آنها چه بود؟ تولیدکنندگان آنها چه کسانی‌اند؟ و دارای چه ویژگی‌هایی هستند؟
بنابراین با توجه به توضیحات فوق سوال اصلی پژوهش حاضر، عبارت است از این‌که:
2- سوال اصلی:
علل ظهور و گسترش گفتمان‌های مبارز دینی دهه های 40 و 50 در ایران چیست؟
3- سوالات فرعی:
1- فضای گفتمانی دهه‌ی 20 و30 در ایران چگونه بود؟
2- علل شکست و نا کارآمدی گفتمان‌های مبارز غیر دینی در ایران چه بود؟
3- چرا گفتمان مدرنیزم پهلوی نتوانست در دهه‌های 40 و50 هژمونی خود را تثبیت و حفظ نماید؟
4- علل هژمون شدن گفتمان اسلام سیاسی در دو دهه ما قبل انقلاب چه بود؟
4- فرضیه اصلی:
ناتوانی و شکست گفتمان‌های چپ و لیبرال در مبارزه با رژیم پهلوی از یک‌ سو و اصرار رژیم پهلوی بر نوسازی خطی (غربی سازی) و مذهب‌ستیزی از سوی دیگر موجب ظهور گفتمان‌های متعدد اسلامی مبارز در دهه‌های چهل و پنجاه شمسی گردید.
5- فرضیات فرعی:
1- به‌ دلیل شرایط پس از سقوط دولت مطلقه، جامعه ایران شاهد فضایی از رقابت و منازعه بین گفتمان‌های مختلف در دهه های فوق بود.
2-گفتمان‌های مبارز غیردینی به‌ دلیل ضعف دال مرکزی و عدم هارمونی گفتمانی، توان تبدیل به گفتمان هژمون را نداشته و در مبارزه با گفتمان مدرنیزم پهلوی دچار ضعف و ناکارآمدی شدند.
3- به دلیل عدم هماهنگی مؤلفه‌های گفتمان مدرنیستی پهلوی با مؤلفه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه ایران، گفتمان فوق نتوانست گفتمان هژمونی خود را تثبیت نماید.
4-گفتمان اسلام سیاسی در فضای رقابت گفتمانی دو دهه‌ی منتهی به انقلاب با استفاده از دال‌های خالی موجود در آن فضا و مفصل بندی مناسب توانست به هژمونی گفتمان برای مبارزه با سلطنت تبدیل شود.
6- سوابق پژوهش:
1- گفتمان هویت و انقلاب اسلامی ایران، علی اشرف نظری و بهاره سازمند، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1387.
کتاب حاضر با بهره‌گیری از روش تحلیل گفتمانی، ابتدا مفهوم هویت را مورد تبیین قرار داده است. در این گفتار، مفاهیم: هویت، بحران هویت، هژمونی، مرکزیت‌یابی ‌گفتمان‌های هویتی و ابعاد فردی و جمعی هویتی مورد تأمل قرار می‌گیرد. بخش دوم که بیشتر مد نظر ماست به گفتمان‌های هویتی جامعه سیاسی ایران طی سالهای (1320-1357) پرداخته‌ شده‌ است. در این زمینه چهار گفتمان هویتی ناسیونال سکولار (گفتمان رسمی دولت پهلوی)، گفتمان سوسیالیسم- مارکسیسم (گفتمان هویتی چپ)، شامل: سازمان فدایی خلق و گروه فرقان، گفتمان ملی‌گرای لیبرال و گفتمان هویتی اسلام‌گرایان مورد واکاوی قرار می‌گیرد. بخش سوم کتاب نیز به بحث درباره چگونگی مرکزیت یابی گفتمان اسلامی- شیعی در انقلاب اسلامی می‌پردازد. این‌که عناصر درون گفتمانی هویت اسلامی- شیعی کدامند و متأثر از چه مؤلفه‌ها و عواملی در کانون گفتمان‌های هویتی قرار گرفته است؟ و بالاخره در واپسین گفتار این کتاب، فرایند هویت‌سازی در دوران پس از انقلاب اسلامی بررسی می‌شود و در این راستا گفتمان‌های هویتی لیبرال، اسلام‌گرا، سازندگی و اصلاح طلب مورد توجه قرار می‌گیرد. سؤال اصلی این کتاب عبارت است از اینکه: انقلاب اسلامی تا چه میزان حاصل بحران هویت و تا چه اندازه در هویت‌سازی موفق بوده است؟
تفاوت این کتاب نسبت به پژوهش حاضر در این است که به بررسی تحلیل متنی گفتمان‌های دینی طی دهه‌های 1340و1350 نپرداخته و علل ظهور وگسترش آن مورد واکاوی قرار نگرفته است و بیشتر به فرایند هویت‌سازی در ایران مابین سال‌های 1320 تا 1384 پرداخته است.
2- ایران بین دو انقلاب: از مشروطه تا انقلاب اسلامی، یوراند آبراهامیان ، ترجمه: کاظم فیروزمند، حسن شمس‌آوری، محسن شانه‌چی، تهران: نشر مرکز، 1377.
کتاب حاضر به سه بخش تقسیم می شود: در بخش اول کتاب نویسنده به زمینه‌های تاریخی برای درک ایران نو، بررسی قرن نوزدهم میلادی، انقلاب مشروطه و حکومت رضاشاه پرداخته‌ است و در بخش دوم مبانی اجتماعی- سیاسی در دوران بین سقوط استبداد رضاشاه در شهریور1320 و ظهور استبداد محمدرضاشاه در شهریور 1332 را مورد بررسی قرار می‌دهد. آبراهامیان در کتاب خود ضمن تشریح سیر تحولات اجتماعی- سیاسی ایران بین انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی، فرایند ظهور مخالفان شاه، همچون احزاب سیاسی (1332-1356)، روحانیت مخالف (1342-1357) و سازمان‌های چریکی (1341-1356) را نیز تحلیل می‌کند.
در این بخش از کتاب به‌ صورت مختصر گروه‌ها و طیف‌های مختلف میان روحانیت در فرایند انقلاب اسلامی ایران معرفی شده است که به سه‌ دسته علمای غیرسیاسی به زعامت آیت‌الله خویی، مرعشی نجفی و آیت الله احمد خوانساری، روحانیت مخالف میانه‌رو به نمایندگی آیت‌الله محمدرضا گلپایگانی، آیت‌الله محمدهادی میلانی، آیت الله کاظم شریعتمداری و روحانیون مبارز تقسیم‌ بندی شده است.
تفاوت این کتاب با پژوهش حاضر در این است که نویسنده به تحولات اجتماعی- سیاسی ایران بین دو انقلاب اکتفا نموده و به تحلیل گفتمانی علل ظهور و بروز گفتمان‌های دهه 40 و50 نپرداخته است.
3- مذهب، سیاست در تاریخ ایران معاصر، شاهرخ اخوی، تهران: مرکز بازاندیشی اسلام و ایران‌،1381.
نویسنده در این کتاب به معرفی گروه‌ها و طیف‌های مختلف سیاسی در میان روحانیون پس از سال 40 پرداخته است و طیف‌های مختلف موجود میان روحانیت پس از فوت آیت‌الله بروجردی را به‌شرح ذیل معرفی می نماید:
1) روحانیت رادیکال: به رهبری امام‌ خمینی ،آیت‌الله محلاتی شیرازی و آیت‌الله صادق روحانی.
2) روحانیت اصلاح طلب اجتماعی: این گروه کمتر به حوزه امور سیاسی وارد می‌شدند و تمرکز فعالیت آنها متوجه مشکلات اجتماعی و آموزش نهاد روحانیت بوده است. این گروه توسط آیت الله مطهری هدایت می شد و سید محمد بهشتی، ابراهیم آیتی، حسین مزینی و شبستری در این دسته جای دارند.
3) روحانیت محافظه‌کار: شامل آیت‌الله شریعت‌مداری، آیت‌الله میلانی
4)روحانیت درباری: شامل روحانیونی که با دربار همکاری می کردند، مانند: ائمه جمعه تهران، علامه وحیدی، محمدتقی قمی.
تفاوت این کتاب نسبت به پژوهش حاضر از یک سو عدم استفاده از تحلیل گفتمانی و از سویی دیگر نپرداختن به سایر گفتمان‌ها در ذیل گفتمان دینی همچون گفتمان التقاطی و اسلام لیبرال است.

4- جریان‌شناسی سیاسی ایران معاصر، آیت‌الله مظفری(قنبری)، پژوهشکده تحقیقات اسلامی‌، نمایندگی ولی‌فقیه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، قم: زمزم هدایت، 1358.
نویسنده در این کتاب به شرح توضیحاتی در خصوص جریانات سیاسی و ارائه کارکردهای هر یک از جریان‌های فکری- سیاسی پرداخته است. وی مراد از جریان سیاسی را یک حرکت سیاسی پویا و زنده دانسته است که از یک‌طرف با برخورداری از ایدئولوژی مشخص و گرایش فکری- درونی به مدد رهبران خود، بر اقشار مختلف جامعه تاثیر می‌گذارد و از طرفی دیگر جبهه، جناح، حزب، سازمان یا نهاد و گروه ویژه خود را بنیان می‌نهد. همچنین هدف نهایی جریان‌های سیاسی را کسب قدرت و استقرار نظام سیاسی موردنظر دانسته که آن را از طریق راهبردها و راه‌کارهای مختلفی پی می‌گیرد.
نویسنده در ادامه ضمن ارائه توضیحات مختصری از تعریف مفاهیم، به گونه‌شناسی جریان های فکری-سیاسی پرداخته و هر یک از آنها را مورد واکاوی قرار می‌دهد که شامل جریان اسلامی، سلطنت طلبی، مارکسیستی، ملی‌گرای لیبرال، التقاطی و جریان روشنفکری می‌باشد.
با وجود توضیحات یاد شده، آن‌چه مسلم است فقدان معرفی شفاف از جریان‌های موجود در جامعه ایران دهه 40 و 50 و چرایی ظهور هر یک از آن‌ها در چارچوب یک گفتمان است.
5- پایان‌نامه: مطالعه توصیفی گفتمان‌های روحانیت در فرایند انقلاب اسلامی ایران، پژوهشگر: مهدی حیدری خراجی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، زمستان 1386.
در این پایان‌نامه، پژوهشگر در بخش اول به بحث پیرامون کلیات تحقیق و مباحث‌نظری می‌پردازد و ضمن اشاره به مطالعاتی که در رابطه با اندیشه فقهی و سیاسی روحانیت صورت گرفته، به تحلیل مؤلفه‌های گفتمان از دیدگاه نظریه‌پردازان آن همچون فوکو، میشل پشتو، مک دانل، روبرت وسنوو تئون ون دایک پرداخته و در ادامه مؤلفه‌های مد نظر در این پژوهش جهت بازشناسی گفتمان روحانیت را بیان می‌کند. در بخش دوم، پژوهشگر به بازشناسی پسینی گفتمان روحانیت در فرایند انقلاب سلامی ایران پرداخته و گفتمان اسلام را به چهار دسته گفتمان اسلام تطبیق‌گرا، مسالمت‌گرا، اصلاح‌گرا و بالاخره گفتمان اسلام تحول‌خواه (اسلام انقلابی) تقسیم می‌نماید و سوالاتی که پژوهشگر در پایان‌نامه خود مطرح می‌کند عبارت‌اند از:1-گفتمان‌هایی که طیّ فرایند انقلاب ایران توسط روحانیون تولید شده است در چند دسته جای می‌گیرد؟ 2-گفتمان‌های روحانیت در فرایند انقلاب از چه مؤلفه‌ها و ویژگی‌هایی برخوردار بودند؟
هر چند در این پایان‌نامه پژوهشگر ضمن توصیف گفتمان‌های شکل گرفته توسط روحانیت، به تقسیم‌بندی طیف‌های مختلف روحانیت در باب گفتمان اشاره نموده است‏‏ اما، سایر گفتمان‌های قابل بررسی در پژوهش حاضر و علل و عوامل شکل‌گیری آن را مورد تحلیل قرار نداده است. همچنین در بحث چارچوب نظری نیز اشاره‌ای به نظریات گفتمانی لاکلاو و موفه نشده است.
6- پایان نامه: بررسی ریشه‌های گفتمان علمای نواندیش در عصر انقلاب اسلامی، پژوهشگر: علی‌النقی عابدی، پژوهشکده امام خمینی(ره) و انقلاب اسلامی شهریور ماه 1387.
در این پایان نامه، پژوهشگر پس از بررسی ادبیات جریان نواندیشی دینی درایران معاصر، به چارچوب نظری تحقیق پرداخته است و پس از بیان کلیات تحقیق مربوط به ادبیات نظری کلاسیک در مورد فرهنگ، به عنوان امری ملموس و عینی، تلاش نموده تا بحران اخلاقی به وجود آمده در عصر انقلاب را با بررسی سیر تاریخی ورود اندیشه‌های غربی به ایران و تقابل این اندیشه‌ها با رمزگان دینی- فرهنگی جامعه ایران نشان دهد و سپس به شرایط ظهور و بروز این گفتمان در عصر انقلاب پرداخته‌ است. از این‌رو، پژوهشگر با پایبندی به الزامات روش نمونه پژوهشی و نیز بهره‌گیری از تئوری‌های وسنو و کالینز در باب شرایط تولید ایده به سراغ شرایط اجتماعی- سیاسی و اقتصادی ایران دهه‌های منتهی به انقلاب سال 1357 ایران رفته است. بر اساس یافته‌های این پژوهش، تغییر در شرایط محیطی مانند شکل‌گیری دولت مدرن، مدرنزاسیون، ظهور طبقات جدید، تضعیف روحانیت سنتی، پیدایش موقعیت‌ها و زمینه‌های نهادی مانند دانشگاه‌ها و مراکز فرهنگی و … و نیز وجود گروه‌های مختلف فکری و به عبارتی پلورالیسم گفتمانی در تولید، انتخاب و نهادینه شدن گفتمان علمای نواندیش نقش موثری داشته‌اند.
هدف اصلی در این پایان‌نامه بررسی گفتمان‌های علمای نواندیش در اوایل دهه‌های 40 تا اواخر دهه‌ی 50 بوده است که سوالات اصلی آن عبارتند از: کدام شرایط تاریخی (سیاسی، اجتماعی و اقتصادی) زمینه‌ساز شکل‌گیری گفتمان اسلام علمای نواندیش در ایران عصر انقلاب بوده است؟ چه‌ عواملی، منابع و فضای اجتماعی لازم را برای رشد گفتمان اسلام علمای نواندیش در ایران عصر انقلاب اسلامی فراهم آورده است؟
اگر چه نویسنده در پژوهش حاضر به گروه‌های فکری مختلف از جمله گفتمان مارکسیستی، گفتمان ملی‌گرا، سازمان‌های چریکی خلق، گفتمان روشنفکران مذهبی غیر روحانی (گفتمان های رقیب) و تولید گفتمان علمای نواندیش پرداخته ولی تنها اندیشه‌های نظریه‌پردان و متفکران آن را در قالب گفتمان مورد بررسی قرار داده و به علل ظهور وگسترش این گفتمان‌ها اشاره‌ایی نکرده است. محقق تلاش نموده است بر خلاف پژوهش حاضر گفتمان مذکور را در چارچوب نظریه لاکلا و موفه مورد تبیین قرار دهد.
7- پایان‌نامه: سیر اندیشه روشنفکری در ایران (1320-1357)، مریم شیپیری، دانشگاه تهران؛ ایران، مهرماه 1381.
هدف از نوشتن پایان نامه مذکور، بررسی علل شکست و به حاشیه رانده شدن روشنفکران ایران در دوران حکومت محمدرضا پهلوی است که بر سیر سه اندیشه رایج این دوره یعنی اندیشه چپ، اندیشه ملی و اندیشه اسلامی متمرکز شده است.
پژوهش حاضر در پی پاسخ گویی به سوالات ذیل می باشد:
1- علل سرخوردگی و ناکارآمدی روشنفکران چیست ؟

2- عدم انسجام درونی، وحدت فکری و ناهماهنگی روشنفکران در ناکارآمدی آنان چه تاثیری داشته است؟
3- آیا علل حاشیه‌نشینی روشنفکران، سیاسی بودن آنهاست؟
4- گرایش روشنفکران به اندیشه چپ در این ناکامی چه تاثیری داشته است؟
پژوهشگر ضمن بررسی سیر اندیشه‌های روشنفکری غرب و تاثیر آن بر روی روشنفکری ایرانی، سیر اندیشه‌ی روشنفکری طی سال‌های 1320-1332،1332-1342- 1342-1357 را مورد ارزشیابی قرار می‌دهد و نقش روشنفکران مذهبی را در انقلاب اسلامی بررسی می‌کند از این رو به کارکرد روشنفکران ملی- مذهبی و نقش و نفوذی که در بین جوانان در جریان روشنفکری داشته‌اند پرداخته شده است.
8- class,politics and Ideoligy in Iranian revolution Intvoduetoin theories of Revoluthion, Mansoor moade,(1993). (new yoyk:clumbia univer sity press.
معدل در کتاب خود تحت عنوان “طبقه، سیاست، ایدئولوژی در انقلاب اسلامی” روایت ویژه‌یی از انقلاب ارائه می‌دهد. که در آن بر عنصر ایدئولوژی به عنوان محور تشکیل دهنده انقلاب تاکید شده است. وی با رویکردی جامعه شناختی و با اتکا به تبیین‌های ساختاری- علی به مساله علل، عوامل و چگونگی ایجاد بحران انقلاب در ایران می‌پردازد. نویسنده با طرح این سؤال که اگر ایران پیش از انقلاب اسلامی اصولا درگیر بحران اقتصادی یا سیاسی عمده‌ای نبوده است، چرا و چگونه انقلاب ایران رخ داده است؟ لذا با طرح این سؤال فرضیه خود را مطرح می‌نماید و با اشاره به این مطلب که گرچه مشکلات اقتصادی و نارضایتی‌های اجتماعی در جامعه ایران بیش از انقلاب وجود داشت ولی هیچ کدام از آنها پیدایش بحران انقلاب اواخر دهه‌ی 1350 را توجیه نمی کند بلکه بحران انقلابی هنگامی رخ داد که در اواخر دهه‌ی 1350 گروه‌های ناراضی در قالب گفتمان انقلابی شیعی تبدیل به گفتمان مسلّط شدند.
آنچه که بیشتر مد نظر ماست و معدل نیز در بخش اول کتاب خود به آن اشاره می‌کند: ارائه نظریه‌های مختلف در باب انقلاب، به بررسی علل شکست گفتمان‌های مخالف سلطنت (مارکسیسم و لیبرالیسم ملی‌گرا) و ظهور گفتمان جدیدی به نام گفتمان انقلاب شیعی می‌پردازد. نویسنده معتقد است که کودتای 1952به عمر گفتمان ملی گرا- لیبرال پایان داد و با توجه به ضعف گفتمان مارکسیستی، یک دوره خلا گفتمانی (مخالف) در ایران آغاز شد، زیرا گفتمانِ مخالف در آن دوره بر مفاهیمی چون ملی‌گرایی، سکولاریزم و اتخاذ شیوه‌های غربی زندگی تاکید می‌کرد که این مفاهیم به‌نحوی در ایدئولوژی دوات شاه تبلیغ می‌شدند. که این خلأ ، با اعمال سیاست‌های شاه باعث گردید تا ایدئولوژی جدیدی به نام گفتمان انقلابی شیعی به عنوان گفتمان مسلط سر برآورد.
تفاوت این کتاب نسبت به پژوهش حاضر این است که نویسنده با رویکردی جامعه شناختی و با روشی ساختاری به‌ تبیین علل وقوع انقلاب می‌پردازد. اما پژوهش حاضر می‌کوشد با رویکردی تبینی، با روش تحلیل گفتمانی علل ظهور و گسترش گفتمان‌های دینی دهه‌ی 40 و50 را مورد واکاوی قرار دهد.
9-Revoluthom in Iran: the Roots g Turmo, Mehran kamrava, london and Neyrk:Routlege,1998.
کامروا در کتاب خود تحت عنوان “انقلاب ایران ریشه‌های آشوب” از سویی با نگرش سیاسی، تحولات مربوط به دولت پهلوی به‌ویژه طی دهه‌ی 1970را که در اثر فشار مورد بحث قرار می‌دهد. تحولاتی و از سوی دیگر وی با نگرش جامعه شناختی، تحولات اجتماعی جامعه‌ی ایران قبل از انقلاب و بالاخص شکل‌گیری گروه‌های مخالف، طبقات اجتماعی حامی آن ها را … مورد بررسی قرارمی‌دهد. وی در بحث چارچوب نظری از یک چارچوب تلفیقی بهره می‌جوید. در نظر او، ارزیابی علل انقلابی نیازمند یک رهیافت بین رشته‌ای است و به لحاظ روش‌شناسی با اتکا به تبیین های ساختاری علی به‌علل وقوع انقلاب می‌پردازد.
نویسنده ضمن پرداختن ریشه‌های تاریخی انقلاب، در فصول اول تا چهارم به شکل‌گیری دولت پهلوی، اصلاحات محمد رضاشاه ، شکل‌گیری حزب رستاخیز، کابینه‌های مختلف، مخالفان رژیم و … می‌پردازد و سرانجام به این نتیجه می‌رسد که وقوع انقلاب اسلامی ایران به‌ دلیل تحولات درونی ناشی از نوسازی و اصلاحات شاه و نیز فشارهای بین‌المللی اجتناب ناپذیر بود.
7- محدوده زمانی و مکانی پژوهش:
این پژوهش در نظر دارد تا علل بروز و ظهور گفتمان‌های مبارزدینی دهه‌های 40 و 50 در ایران را مورد تحلیل و بررسی قرار دهد.
8- اهداف پژوهش:
هدف بنیادین در این پژوهش شناخت ریشه‌ها و پیدایش علل ظهور و گسترش گفتمان‌های مبارز دینی دهه‌ی 40 و50 وشناخت هر یک از گفتمان‌ها در دهه‌های یاد شده می باشد. آسیب شناسی ساختار سیاسی و اجتماعی وضع موجود و ناکارآمدی گفتمان‌های دیگر، موجب ظهور و گسترش گفتمان‌های دینی و رفتارهای متناسب با آن گردید. همچنین با تحلیل علمی کنش‌های سیاسی نهادهای مذهبی و حتی کارکردهای سیاسی و حکومتی در سطح کلان بیان می‌شود و نیز چگونگی استقرار نظام خاص ترکیبی با رویکرد دینی از نوع جمهوری اسلامی کاملا متأثر از تحول گفتمانی و در چارچوب عناصر و ساز وکارهای گفتمان دینی بررسی می‌گردد.
9- ماهیت تحقیق:
از نظر ماهیت این تحقیق از نوع بنیادی و توسعه‌ای است.
10- فنون و رویکردهای جمع‌آوری اطلاعات:
روش پژوهش حاضر تحلیل گفتمانی وتاریخی- تلفیقی است و در تدوین این اثر از منابع کتابخانه‌ای و اسناد استفاده خواهد شد، به علاوه اینکه ، در کنار این منابع از منابع مجازی معتبر نیز در صورت نیاز بهره‌گیری خواهد شد.
11- تعریف برخی از مفاهیم:
گفتمان1 :
به طور خلاصه باید گفت “گفتمان نظام معنایی بزرگتر از زبان است”. گفتمان مشتمل بر عناصر زبانشناختی و فرا زبان‌شناختی است. عناصر غیر زبانشناختی عبارتند از حرکات، پدیده ها، ساختارها و … معنادار. در تلقی گفتمانی از روابط اجتماعی هر چیزی واجد معنا و دارای قابلیت تفسیر شدن می‌باشد. گفتمان نوعی ارتباط یا مفاهمه زبانی است که شکل آن توسط اهداف اجتماعی آن تعیین می‌شود.
تحلیل گفتمانی2 :
تحلیل گفتمانی در زبان فارسی به سخن‌کاوی، تحلیل کلام و تحلیل گفتار نیز ترجمه شده است. تعاریف بسیاری از تحلیل گفتمان شده است، اما در مجموع می توان آن را چنین تعریف کرد:
“تحلیل گفتمان چگونگی تبلور و شکل گیری معنا و پیام واحدهای زبانی را در ارتباط با عوامل درون زبانی(زمینه متن، واحدهای زبانی، محیط بلافصل زبانی مربوطه و نیز کل نظام زبانی) و عوامل برون زبانی (زمینه های اجتماعی، فرهنگی و موقعیتی) بررسی می کند”. (لطفی پور ساعدی،1372: 10).
هژمونی:
در معنای لغوی، به معنای رهبری، اقتدار یا نفوذ است.
نوسازی:
نوسازی یک فرایند مرحله به مرحله، تغییری تدریجی و تکاملی است که از مرحله ابتدایی، ساده و سنتی آغاز و به‌ مرحله پیچیده، مدرن با ساختاری متمایز و افتراق یافته به پایان می‌رسد. از منظر جامعه‌شناختی، نوسازی معمولاً به ابعادی چون تفکیک و تمایز اجتماعی نقش‌ها و دگرگونی در کنش‌ها و غالب شدن کنش‌های عقلانی و منطقی در بین افراد جامعه توجه دارد.
نوسازی و توسعه خطی:
این نظریه در دهه‌ی 1950به عنوان مدل و الگوی غالب در باب توسعه کشورها، به‌ ویژه جهان سوم مطرح شد، که عبارتند از فرایندی یگانه، مترقی، تک خطی، یک سویه، مرحله‌بندی شده و برگشت‌ناپذیر که به سوی الگوی مطلوب (ایلات متحده آمریکا) در حرکت است.
مدرنیزاسیون:
مدرنزاسیون یک فرایند اجتماعی است که بر عواملی همچون دنیوی شدن، فرد گرایی، دستاوردهای اکتسابی به جای مزایای انتسابی، آینده نگری و تفکیک ساختاری متمرکز است.
گفتمان دینی:
هر گفتمان بر آمده از شخصیت یا گروهی است که نه تنها گرایش به اسلام دارد، بلکه خاستگاه و جوهره و جهان بینی‌اش اسلامی است که می‌خواهد این جهان بینی را در مسائل مختلف مطرح و در زندگی عمومی و زندگی روزانه اجرایی کند. گفتمان دینی عموماً نگاهی معرفتی، متغیر و نسبی به علم دارد و حقیقت را حقیقتی محدود و قابل بازنگری و تفسیر، با توجه به تغییر زمان و مکان می‌داند.
التقاطی:
به فرد یا گروهی گفته می‌شود که از نظر مکتب یا ایدئولوژی به ترکیب یا تلفیقی از مکاتب و اندیشه‌های مختلف معتقد است. یعنی از هر مکتبی بخشی را که مورد پسند اوست، گرفته و با مکتب دیگری مخلوط کرده و یک مجموعه نامتجانس به‌وجود می‌آورد.
گفتمان اسلام التقاطی:
التقاطیون بیشتر در پی آن بودند که مارکسیسم یا ملی‌گرایی را با اسلام بیامیزند. اما امروزه صاحبان جریان التقاطی عمدتاً می‌کوشند از عناصر لیبرالیزم برای التقاط با اسلام بهره برند و از اصلاح دین، قرائت‌های مختلف، سکولاریزم و پلورالیزم دینی سخن می‌گویند.
اسلام لیبرالی:
کوشش نهضت آزادی و ملی – مذهبی‌ها برای تلفیق اسلام با علم جدید و پای فشاری بر مفاهیم آزادی و دموکراسی.
اسلام سیاسی:
قرائتی است که معتقد است اسلام پاسخگوی همه مسائل اجتماعی، سیاسی جامعه است.
12- سازماندهی پژوهش:
پژوهش حاضر در هفت فصل تنظیم گردیده است. فصل اول به کلیات اختصاص دارد که طرح کلی پایان‌نامه را تشکیل می‌دهد. به ویژه آنکه مشخص می‌سازد که پژوهشگر به دنبال چیست؟ بنابراین در این فصل، طرح مسأله، سؤال اصلی پژوهش، سؤالات فرعی، پیشینه و ادبیات موضوع، محدوده زمانی و مکانی پژوهش، فرضیه اصلی، فرضیات فرعی، اهداف پژوهش، روش و ماهیت تحقیق، چارچوب نظری، متون و جمع آوری اطلاعات، رهیافت و تعریف برخی از مفاهیم به اختصار توضیح داده شده است.
فصل دوم شامل مبانی نظری و روش‌شناسی است که ضمن تعریف اجمالی در باب نظریه گفتمان و شناسایی برخی از صاحب نظران آن بویژه فوکو، پشتو، فرکلاف، در چارچوب نظری و روش انتخابی برای تحلیل و بررسی موضوع ،نظریه گفتمانی لاکلا و موفه در قالب یک دسته بندی منسجم و کاربردی نسبت به آثار موجود در این زمینه مورد بررسی و تحلیل قرار می‌گیرد.
فصل سوم به فضای گفتمانی دهه‌های 20 و30 اشاره دارد که پس از سقوط حکومت رضاشاه، جامعه‌ی ایران شاهد ظهور و رقابت و منازعه بین گفتمان‌های مختلف در دهه‌های فوق بوده است که با رویکردی گفتمانی و در چارچوب نظریه لاکلا و موفه مورد واکاوی قرار می‌گیرد.
فصل چهارم به شکست و ناکارآمدی گفتمان‌های مبارز غیردینی اشاره دارد، که به بررسی تحولات تاریخی این دوره و علل شکست و ناکارآمدی گفتمان‌های مبارز غیر دینی از جمله مارکسیسم و ملی‌گرا مورد بررسی قرار می‌گیرد.
در فصل پنجم توضیحاتی در رابطه با گفتمان مدرنیستی پهلوی دوم داده خواهد شد. در این فصل به دنبال پاسخ‌گویی به این سؤال هستیم که چرا گفتمان مدرنیزم پهلوی نتوانست در دهه‌های 40 و 50 هژمونی خود را تثبیت نماید.
فصل ششم که مبحث اصلی ما را تشکیل می دهد، کنکاش و جستجو در پاسخ به علل ظهور و گسترش گفتمان‌های دینی دهه های 40 و50 در ایران می باشد.
فصل هفتم چگونگی هژمون شدن گفتمان اسلام سیاسی به عنوان گفتمان مسلط مورد واکاوی قرار می‌گیرد .
و در نهایت نتیجه گیری، پیوست ها و کتابنامه پژوهش بیان خواهد شد.

فصل دوم
چارچوب نظری و روش‌شناسی

دسته بندی : پایان نامه ها

پاسخ دهید